پنجار(سبزی صحرایی)

سبزی های صحرایی جایگاه ویژه ای در تغذیه اهالی روستای سربندان دارند.این سبزی ها معمولادرابتدای رویش در فاصله دهم فروردین تا اخر فروردین مورد استفاده قرارمی گیرند.این سبزی ها تقریبادرتمام منطقه سربندان می رویندولی در برخی مناطق متناسب با نوع خاک بیشترمشاهده می شوند.این سبزی ها در کاهش چربی خون موثر بوده وفشار خون را کاهش می دهند.

روش چیدن این سبزی ها:

معمولا در تعطیلات عید نوروزوتا پایان فروردین یکی از دل مشغولی ها وتفریحات خانم های روستای سربندان رفتن به صحراوچیدن سبزی صحرایی است.در اکثر مواردافراد دردسته های چند نفره به صحرا می روندوضمن تفریح اقدام به چیدن سبزی می کنند.ابزارمورد استفاده معمولا چاقوهای دسته بلندهستن که در مقابله با خاک و سنگ مقاوم باشند.باغ شاه،ده داربخشی،گردکوه،زرین ابادوکلیه باغ ها محل مراجعه برای چیدن سبزی هستند.

روش مصرف سبزی های صحرایی:

سبزی پلو،کوکوسبزی و اش غذاهایی هستند که با این سبزی ها طبخ وخورده می شوند.برخی نیز دوست دارند این سبزی ها راپس از اب پزکردن به تنهایی مصرف کنند که در گویش محلی به ان سرچقی می گویند.این سبزی ها عطروبوی خاصی به غذامی دهند ومصرف کنندگان ان باور دارندکه پس از مصرف به سبکی و ارامش خاصی می رسند.

انواع سبزی های صحرایی وطبع ان:

۱-قیجی:دارای طبع سرد

۲-قلاچک:دارای طبع گرم

۳-زرگوک زرگوک:دارای طبع گرم

۴-شینگی(شنگ):دارای طبع سرد

۵-کوزل کما:دارای طبع گرم

عنوان پنجار معمولا برای همه سبزی های صحرایی به ویژه پنج مورد فوق بکار می روند.

معمولا ترکیب سبزی های فوق درسبزی پلو و کوکوسبزی مورد استفاده قرار می گیرند.برخی افراد هم پخت قورمه سبزی راترجیح می دهند.البته به طور خاص ترکیب کوزل کما به سبزی قورمه عطر و طعم خاصی به قورمه سبزی می دهد.

۶-سبزی منگله

منگوله شباهت زیادی با برگ تره دارد.برخی افراداین سبزی زا به تنهایی مصرف کرده وبا ان اش رشته درست می کنند.درقدیم(تا ده سال قبل)که اکثر مردم روستا نان مورد نیازشان را خودشان می پختند این سبزی را با خمیر ترکیب می کردن ونان بسیار خوش خوراکی به نام تفتان منگله ای می پختند.

تغذیه و درمان با سبزی های صحرایی

بهار فصل رشد و رویش گیاهانی است که بیشترین کاربرد را از نظر دارویی و غذایی در طب سنتی و غذاهای محلی و سنتی داراست.در میان گیاهانی که در بهار می رویند و رشد می کنند، سبزی های صحرایی به لحاظ ویژگی های خاص خود در درمان های خانگی و آشپزخانه ممتاز هستند.

گیاهانی که طبیعت باسخاوت دراختیار موجودات زنده قرار می دهد، آنقدر متنوع و گوناگون است که برای شناسایی باید آن ها را برحسب کاربرد و ویژگی های فصلی و اقلیمی به دسته ها و گونه های مختلف دسته بندی کرد.

بهار فصل رشد و رویش گیاهانی است که بیشترین کاربرد را از نظر دارویی و غذایی در طب سنتی و غذاهای محلی و سنتی داراست.در میان گیاهانی که در بهار می رویند و رشد می کنند، سبزی های صحرایی به لحاظ ویژگی های خاص خود در درمان های خانگی و آشپزخانه ممتاز هستند.برخی از سبزی های صحرایی در غذاهایی مانند: آش، کوکو، پلو، کوفته و سالاد مورداستفاده قرار می گیرند و بخشی از آن ها به عنوان درمان دارویی، تقویت کننده، آرام بخش و در مصارف بهداشتی و آرایشی کاربرد دارند.

سبزیجات صحرایی طیف گسترده ای از گیاهان هستند که در مناطق مختلف و با نام های متفاوت شناخته و مورداستفاده قرار می گیرند و بومی منطقه خودند. اما گروهی از آن ها که در بیشتر مناطق وجود و در مصارف غذایی عمومیت بیشتری دارند، عبارتند از:

ـ بابونه

ـ پونه و پونه کوهی

ـ شاهی آبی یا علف چشمه (بولاق اوتی)

ـ چای کوهی (توکلیجه) یا سبزی کوفته

ـ شنگ

ـ غازایاقی

ـ سوسنبر (نعنای فلفلی)

ـ تره بیابانی

ـ مرزه کوهی

ـ والک

و به جز این ها سبزی های صحرایی آشپزخانه ها این روزها در اغلب شهرهای بزرگ و کوچک در فروشگاه ها محصولات سبز و در کنار سبزیجات فرنگی، گونه های مختلف سبزی های صحرایی را می بینیم که یا بومی همان دیار هستند یا به علت استقبال در مصارف آشپزی از نقاط دیگر تهیه و عرضه می شوند.

▪ بابونه

بابونه طلایه دار سبزی های صحرایی است، زیرا در اواخر اسفند و در آستانه بهار به بازار می آید.

بابونه گیاهی است که گل هایی به رنگ های زرد، سفید و گاه ارغوانی دارد و بیشتر در زمین های خشن و شنی و نزدیک به کناره های زمین می روید. این گیاه سالان زی است و حدود ۳۰ تا ۳۵ سانتی متر قد دارد و یکی از گیاهان کلاسیک در مجموعه گیاهان طبی است. بابونه گلی است پایا که تا اواخر تابستان نیز یافت می شود.

بابونه برای مصارف غذایی از اواخر اسفند تا ماه های فروردین و اردیبهشت که گیاه تر و تازه و ترد است و ساقه های آن چوبی نشده (ساقه ها و برگ ها در این زمان نرم و لطیف و براق همانند گشنیزند، استفاده می شود.)

اما برای مصارف طبی، آن را ماه های خرداد و تیر که نخستین مرحله گل دادن گیاه است (البته در اقلیم های مختلف به نسبت سرما و گرمای منطقه ای کمی فرق می کند) برداشت می کنند.

بابونه انواع مختلفی دارد که نوع معمولی آن «کامومیلا» و نوع دیگر آن بابونه گاوی نام دارد که به صورت گرد ضدحشره مورد استفاده قرار می گیرد.

▪ اثر شفابخش بابونه

این گیاه یکی از مؤثرترین داروها در ترکیبات گیاهان دارویی برای درمان آلرژی و آسم ناشی از آلرژی است و برای دل درد، نفخ شکم و سیستم گوارشی، دردهای عادت ماهانه، سردردهای عصبی و میگرنی، گولیت ها، فشردگی عصبی و تب های متناوب مفید است.طب سنتی را اعتقاد بر این است که بابونه دارای طبیعتی گرم و خشک است و دارای ماده ضد حساسیت طبیعی بوده، در نوسازی گلبول های سفید خون نقش دارد.این گیاه مقوی، مدر، مسکن، معرق و ضدعفونی کننده شناخته شده است.به دلیل مدر بودن، بابونه در درمان های کلیوی مانند ورم کلیه، سنگ کلیه و سخت ادراری کاربرد دارد.

بابونه دوست کبد است و از این رو، به علت صفرا آوری اش برای سوءهاضمه و ترشی معده، چای آن را توصیه می کنند.بابونه مزاج را تعادل می بخشد (با دفع صفرا، سودا و بلغم)، خون را صاف می کند و انسداد (گرفتگی) مجاری طحال را برطرف می سازد.در طب سنتی، بابونه به شکل های مختلف مصارف گوناگون دارد.جوشانده آن در درمان ناراحتی های دستگاه تنفسی گوارشی، کلیوی، زنان، رفع چاقی، تقویت حافظه و غیره کاربرد دارد.

روغن بابونه مسکن خوبی برای نقرس و رماتیسم (به صورت مالشی) است و برای سنگینی گوش (چکاندن چند قطره) در طب سنتی توصیه شده است.بخور بابونه علاوه بر ضدعفونی کردن محیط، برای رفع گوش درد (ناشی از ورود آب به داخل گوش) و برای زیبایی پوست (منافذ پوست را جمع می کند به صورت خیسانده و تونیک نیز برای مصارف پوستی) کاربرد دارد. همچنین آن را به صورت پودر می توان به عنوان ادویه ضدنفخ در غذا استفاده کرد.

در مصارف آرایشی از لوسیون های بابونه برای زیبایی و تقویت پوست و مو استفاده می شود و شایع است که بابونه رنگ مو را روشن می سازد. چای بابونه ضدنفخ و ضد تشنج، تب بر و عرق آور است. در شست شوی چشم ها با چای بابونه، خستگی و قرمزی چشم ها برطرف می گردد.

بابونه داروی خوبی برای عفونت های ویژه زنان است.

بابونه دارای خواص درمانی بی شماری است که در این مختصر نمی گنجد. اما افراط و تفریط در هر چیزی ممکن است باعث دردسر شود که بابونه نیز از این قاعده مستثنا نیست.

▪ مضرات بابونه

استفاده از این گیاه باارزش دارویی در موارد ویژه ای منع شده است که عبارت اند از:

پروستات

زنان حامله

فشارخون

قلب (زیاده روی در مصرف بابونه)

فلج عضلات (زیاده روی در مصرف بابونه)

زیاد کننده عرق برای کسانی که زیاد عرق می کنند (مصرف گل بابونه)

و ناسازگاری با مصرف همزمان با گردو، پسته و موارد دارای تانن (مانند چای)

▪ مصارف غذایی بابونه

در گذشته های نه چندان دور، از این سبزی معطر در بسیاری ازغذاهای سنتی استفاده می شده است؛ ازجمله بابونه در ترکیب سبزی های کوکو و پلو نقش اساسی را به عهده داشته است. در هفته آخر اسفندماه که این گیاه باارزش به بازار می آمد، همگان برای تهیه آن و استفاده از آن در سبزی پلو و کوکوی سبزی شب عید در تکاپو بودند.

این شاید به دلیل اثرات ضدنفخ این سبزی گرانبها بود که در ایام عید برای رفع پیامدهای پرخوری و متنوع خوری از آن استفاده می شده است. هنوز هم مادربزرگ ها از بابونه در آش، سبزی پلو و کوکوی سبزی استفاده می کنند.

▪ بولاغ اوتی، شاهی آبی (علف چشمه) (Nasturtium officinale)

شاهی آبی کف پوش و فرش زمردین چشمه سارها است.این گیاه در چشمه سارهای کوچک و نواحی مرداب ها زیاد دیده می شود. از این رو به آن شاهی آبی نیز می گویند.

طبع شاهی آبی گرم و تر است. این گیاه دارای ویتامین های E، C، B، و به ویژه ویتامین B۱ و املاح کلسیم، سدیم، گوگرد و پنی سیلین طبیعی است.

مصرف این گیاه در درمان های خانگی (طب سنتی) بیش از همه برای دیابتی ها توصیه شده است. این گیاه علاوه بر درمان قند، در درمان ناراحتی های پوستی مانند اگزما و خارش نیز کاربرد دارد. همچنین مصرف آن از ریزش مو جلوگیری می کند و دردهای قاعدگی و مفصلی مزمن را آرام می سازد. بولاق اوتی دارای اثر آرام کننده در دردهای عصبی است و در درمان بیماری های کلیه و کبد نقش ویژه ای دارد.

این گیاه تصفیه کننده خون، مقوی معده، اشتهاآور و مدر شناخته شده است. همچنین دارویی انرژی زا و نیروبخش برای بیماران خسته و افراد ضعیف است.

شاهی آبی نفخ و زخم سیستم گوارشی به ویژه روده را بهبود می بخشد، از سکته مغزی (به دلیل داشتن آسپرین طبیعی) جلوگیری می کند و نیروی جنسی را افزایش می دهد. همچنین از ریزش مو و شکستن ناخن جلوگیری می کند. (به دلیل داشتن کلسیم، ویتامین ها و املاح مفید دیگر) در سرطان سینه از بولاق اوتی به عنوان داروی کمکی و پیشگیری کننده یاد شده است. این گیاه در ناراحتی های سیستم تنفسی مانند آسم و سل ریوی به ویژه در درمان برونشیت کاربرد درمانی دارد.مصرف این سبزی باارزش باعث طول عمر می شود (به دلیل تقویت عمومی و پیشگیری از بیماری ها و داشتن مواد، املاح و ویتامین های ضروری بدن).

در طب سنتی، از شاهی آبی در درمان نقرس و راشیتیسم و رماتیسم استفاده می شده و هم اکنون نیز گیاه درمانگرها به دیده اعجاز به آن می نگرند.

این سبزی خون را تصفیه می کند و جلوی خونریزی اعضا را می گیرد. این گیاه به دلیل تصفیه کردن خون، کدورت پوست را برطرف کرده، باعث سرخ شدن پوست صورت می گردد.

علف چشمه به دلیل مدر بودن، سنگ های کلیه را دفع می کند.به علاوه، دوست خوب کبد است و یرقان را درمان می کند. همچنین تب های عفونی را برطرف می سازد (همراه با عناب) و طحال را تقویت می کند.

▪ بخورید و بنوشید، اما اسراف نکنید

زیاده روی در مصرف شاهی آبی (اگرچه دارای خواص مفید بی شماری است.) نیز همانند سایر خوراکی ها عوارض جانبی دارد.مصرف بیش از حد شاهی آبی سبب ایجاد مضرات زیر می شود:

بواسیر

مشکلات در زنان حامله

افزایش سودا

سوءمزاج

اسپاسم مثانه و رحم

ناراحتی حلق

ورم پروستات (زیاده روی در مصرف)

کلیه (زیاده روی در مصرف)

▪ مصارف غذایی شاهی آبی

به جز مصارف دارویی، می توان از آب شاهی آبی به صورت (آب سبزی) به شکل ساده و یا شربت، در رژیم های غذایی برای ناراحتی های دستگاه هاضمه و چاقی استفاده کرد.

چای بولاغ اوتی اگر جایگزین یک وعده نوشیدنی چای روزانه شود، در پیش گیری و درمان بسیاری از ناراحتی ها نقش داشته، به عنوان یک تونیک (تقویت کننده) باعث شادابی و رفع خستگی می گردد.

از شاهی آبی می توان در سالاد استفاده کرد.همچنین از این گیاه می توان به صورت تازه و خشک در آش ها (سوپ ها) و کوکوها استفاده کرد.شاهی آبی از تیره شاهی ها و تره تیزک ها است و در سبزیجات مصرفی روزانه می توان آن را به سبزی خوردن افزود.

دکتر معصومه رفیقی مرند
روانشناس بالینی و پژوهشگر
روزنامه ایران

برگرفته از سایت smskade

شنگ (گیاه)

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد

شنگ از نظر طبیعت طبق نظر حکمای طب سنتی سرد و خشک است و در مورد خواص آن معتقدند که قابض است و کمی تلخ و خونریزی را بند می‌آورد و اسهال خونی و اسهال صفراوی را نیز قطع می‌کند . ریشه آن از نظر قابض بودن قوی تر از برگ آن است. عصاره آن مقوی معده و آشامیدن عصاره آن با سرکه رقیق برای جلوگیری از خونریزی رحم مفید است. ضماد آن مقوی اعضای ضعیف و دهانه معده و کبد است.

 

Leave a Reply

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

*